Search
  • mari nymoen

Essay: Radikalt alvor – om det forkynnande i litteraturen

Kva har radikaliserte muslimar, Kate Tempest, Brødet og eselet og den lågkyrkjelege forkynnartradisjonen sams?

Av Merete Røsvik Granlund

(Foto: katetempest.co.uk)

Du vet väl om att du är värdefull Att du är viktig här och nu Att du är älskad för din egen skull För ingen annan är som du Det finns alltför många som vill tala om Att du bör vara si och så Gud Fader själv, han accepterar dej ändå Och det kan du lita på

Du vet väl om att du är värdefull Att du är viktig här och nu Att du är älskad för din egen skull För ingen annan är som du Du passar in i själva skapelsen Det finns en uppgift just för dej Men du är fri att göra vad du vill med den Säga ja eller nej

Du vet väl om att du är värdefull Att du är viktig här och nu Att du är älskad för din egen skull För ingen annan är som du

Denne svenske dåpssalmen (Psalm 791 av Ingemar Olsson), som mange i Noreg kjenner i Carolas versjon, formidlar aksept og meining av eit slag mange lengtar heile livet etter å oppleve. Fellesskapar som forvaltar slike bodskapar godt, kan difor få stor emosjonell makt over folk – ei makt som kan utnyttast politisk. Samanhengen mellom kjensler, det sjølvbiografiske/verkelege og det politiske i litteraturen har oppteke meg lenge. I det siste har eg også begynt å reflektere over kvifor religionen har hatt – og stadig har – ei så viktig rolle i samfunnet. Eg trur det er fordi religion kommuniserer normative bodskap ekstremt effektivt. Både biletleg og direkte set dei religiøse forteljingane og tradisjonane ord på våre djupaste erfaringar og behov – emosjonelle som kognitive. Verdiane som blir forkynt, er det også venta skal vise seg i handling. «Ei tru utan gjerningar er ei død tru», står det i Jacobs brev i Det nye testamentet.

Litteratur har mykje sams med religion, langt meir enn med til dømes vitskap. Den gir oss også forteljingar som kan gi flukt, trøyst og høve til å tolke sitt eige liv inn i ein større samanheng. Kanskje var religion og litteratur ein gong i tida éit og same fenomen? Litteratur kan òg inspirere til politisk handling, og vi ser alt ein tendens til at forfattarar tek for seg aktuelle, politiske emne. Blir neste steg ein meir direkte forkynnande litteratur?

Radikal appell Eit tydeleg døme på at religion kan få ei større politisk rolle når solidariteten i storsamfunnet slår sprekkar, ser vi når ungdom blir «radikalisert» gjennom organisert religion. Demian Vitanzas roman Dette livet eller det neste (2017), som formidlar historia til ein norsk, nolevande Syria-farar, gjer det tydeleg at politisk radikale handlingar ikkje berre handlar om rasjonell overtyding, og heller ikkje alltid om tvang og hjernevask. Norsk-pakistanske Tariq opplever i staden ei religiøs «vekking» som mobiliserer sterke kjensler og revitaliserer heile identiteten.

Det var spesielt for meg å lese Vitanzas roman, for sjølv om eg som ung vaksen var så ulik den småkriminelle festløva Tariq som det vel er mogeleg å bli, kjente eg meg igjen i opplevinga hans av religiøs vekking. Som nyinnflytta student i Oslo, vart eg sjølv med i ei karismatisk frikyrkje. Eg var kristen frå før, men den radikale tilnærminga i forkynninga og den omsorga for heile mennesket eg opplevde i den nystarta og sterkt ekspanderande kyrkjelyden, gjorde at eg fekk ei mykje sterkare oppleving av trua. Eg vart oppteken av leve som eg lærte – eller hadde blitt lært.

Mellom anna gav eg ti prosent av (dei små) inntektene mine til kyrkjelyden. Trua førte meg også ut på to reiser: Ei slags pilegrimsreise til Toronto i Canada, kor det gjekk føre seg ei andeleg vekking kjenneteikna av alt du har sett i sjokkerande dokumentarar om kristne sekter; song, roping, veivande hender, dans, gråt og menneske som rista og datt i bakken, fylte av Den heilage ande. Og eg var éin gong «på team», som det heitte. Vi var fyrst i Hellas, kor vi evangeliserte på gata med pantomimeteater (neppe spesielt verknadsfullt) og deltok i gjenoppbygging av eit hus som hadde blitt øydelagd av jordskjelv. Så gjekk turen til Albania, kor vi hjelpte til med oppussing og barnepass på ein barneheim driven av amerikanske misjonærar.

Det meste eg opplevde i dette miljøet var frigjerande og bra for meg. Men kva kunne det ha ført meg ut i, om sentrale personar hadde prøvd å rekruttere meg til å hjelpe kristne i ein valdeleg konflikt? Eg ser ikkje vekk frå at eg kunne ha enda opp i ei krigssone. Eg har nemleg også – grinande, på oppfordring frå ein predikant – lova Gud at eg vil gå i døden for trua om naudsynt. På grunn av dei tilfeldige vegane romantikken etter kvart tok meg, enda eg i staden med å søkje tilflukt i litteraturen, staden for mental og emosjonell bearbeiding av dramatikken der ute i den verkelege verda.

Politikk som religion

Vitanzas roman gir oss innblikk i korleis religiøse læresetningar og ein inkluderande fellesskap kan bli nytta til å rekruttere ungdom til politisk handling. Annan litteratur kan appellere direkte til handling gjennom liknande, forkynnande grep med sterk affektiv appell. Men det kan like gjerne vere ikkje-religiøse vekkingar som får idealismen og handlekrafta til å flamme opp. Tenk bere på ein av dei mest kanoniserte, norske romantitlane frå dei siste 50 åra: Dag Solstads roman Gymnaslærer Pedersens beretning om den store politiske vekkelsen som har hjemsøkt vårt land (1982). Boka representerer ein periode kor norsk kultur var sterkt prega av politikk, men tar først og fremst eit oppgjer med totalitære tendensar. For å finne døme på forkynnande litteratur i same dogmatiske landskap, vil eg gå endå lenger tilbake, til ei bok som nettopp har blitt aktuell igjen.

Pax forlag gav nyleg ut på nytt ei gjendikting frå russisk som opprinneleg kom på norsk i 1973: Hyllestdiktet Vladimir Iljitsj Lenin, skrive av Vladimir Majakovskij (1893–1930) etter at den revolusjonære helten døydde i 1924. Det interessante i denne samanhengen er den sterke, retoriske koplinga til kristendommen. Her er det Lenin som er frelsaren, og som Jesus kan han verke i verda også etter sin død: «Tiden er inne for Lenins ord - / slik vil han leve blant oss, som før / og dette skal være vår makt og vår styrke.»

Lenin er ein av oss: «Han kjente svakhet som vi er svake / som oss har han døyvet sykdom og sult.» Han inspirerer kjærleik og offervilje til døden: «Men hvorfor står jeg da her som begeistret / rede til å dø på flekken / hvis han fikk leve ett sekund!?» Som Jesus har Lenin blitt profetert om før han vart fødd, og han skal kome igjen som «menneske, stridsmann, refser og hevner!»

Alt dette er henta frå dei første sidene, før historia om Lenins liv blir presentert. Når diktet nærmar seg slutten, kjem den – uunngåelege? – oppfordringa til å drive den revolusjonære kampen vidare: «Slutt opp om proletariates armé!» Og Lenin er ikkje død, nei, i krigen er han framleis «den levende Lenin». Her er det ikkje slik at religion fører til politisk handling, her har politikk blitt religion. Interessant nok var religion forbode i Sovjetunionen – ein ville vel ikkje ha den dogmatiske konkurransen.

Det verkar som at det er noko med det religiøse språket som gjer det spesielt politisk potent, altså motiverande for handling. Majakovskij spelar på ideelle førestellingar som er nærmast arketypiske: Lengten etter ein sterk og god leiar som bryr seg om oss og veit kva handling som trengst. Det store patoset formidlar også at ein kan bli del av noko stort og viktig, i krigen kan ein bli helt eller martyr. Men – kan noko så unyansert kraftfullt bli god litteratur?

Vår mest bejubla dramatikar, Jon Fosse, har uttala at «kunst og forkynning er motsetnader» (Eskil Skjeldal: Mysteriet i trua, 2015). Han sidestiller kunst som meiner noko på det religiøse og det politiske området, i begge tilfelle er det ikkje lenger kunst. Med sin overtydelege, religiøse sjargong fell Majakovskij utanfor etter denne definisjonen.

Eg meiner det blir for enkelt å utdefinere visse typar litteratur på denne måten. Majakovskij skildrar ei begeistring og ein lengt etter handling som er like verkeleg som all verdas tvil, refleksjon og intuisjon. Som han sjølv formulerer det: «Hjertet har avgitt sin stemme – jeg skriver / på pliktens bud». Kanskje må ein sjølv ha kjent på liknande impulsar for å sjå kunstnarleg verdi i eit slikt uttrykk?

Fosse held sjølv fram Bachs komposisjonar som den mest sublime kunst – utan å kommentere at ein knapt finn meir forkynnande kunst enn Bachs juleoratorium. Kvifor denne blinde flekken midt på auget? Er det fordi vi blir blinde for kulturen vi «alltid» har levd med? Eller oppfattar vi det ikkje som forkynnande når kunsten formidlar opplevingar og verdiar vi sjølv deler? Uansett er det, no rett etter jul, merkeleg å tenkje seg at den mest elska julesalmen av alle, «Deilig er jorden», ikkje skulle vere kunst.

Moderne patos

Når det no ser ut til at aksepten for politisk kunst er aukande, kan det henge saman med at mange i eit politisk uroleg tid kjenner behov for at kunsten speglar erfaringar og kjensler knytt til det. Eg trur at aksepten for – eller kanskje til og med lengten etter – patos også er aukande.

Britiske Kate Tempest er ein forfattar og rap-artist (stilen ligg tett opp til spoken word/poesislam) som set ord på den sterke frustrasjonen mange (spesielt unge) kjenner i møte med samfunnsutviklinga. Ho har også tankar om kva vi treng. I låtar som «Europe is lost» og «Picture a vacuum» (begge frå plata Let Them Eat Chaos, 2016) framfører ho dystopiske, sosialrealistiske og empatiske skildringar av vanlege folk og besjela natur. Den første gongen eg såg henne på Youtube, gav intensiteten; tempoet, tonefallet og den dirrande stemma, assosiasjonar til forkynnarar frå den lågkyrkjelege tradisjonen – tenk på Martin Luther Kings syngande patos når han ikkje berre talar, men preikar: «I have a dream!»

I langdiktet Brand New Ancients (2013) peikar Tempest på mangelen på store forteljingar og andelege dimensjonar i moderne livsstil, og ho manar fram sin eigen visjon. Diktet startar slik:

In the old days the myths were the stories we used to explain ourselves. But how can we explain the way we hate ourselves, the things we’ve made ourselves into, the way we break ourselves in two, the way we overcomplicate ourselves?

But we are still mythical. We are still permanently trapped somewhere between the heroic and the pityful. We are still godly; that’s what makes us monstrous. But it feels like we’ve forgotten we’re much more than the sum of all the things that belong to us.

Dette er ein mørkare og sosialt meir «påkopla» tekst enn den trøystande, nesten barnleg direkte salmen «Du vet vel om att du är värdefull». Men noko er sams; påstanden om at vi er spesielle: «We are still mythical». Også dette diktet byggjer ein fellesskap ved å peike på at vi er kopla til noko større, noko utanfor dei stadig meir traurige materielle livsvilkåra.

Alle som har vore på ein fantastisk rockekonsert veit at sams opplevingar kan løfte ein inn i ein delt rus. Litteratur kan i seg sjølv ikkje gjenskape opplevinga av å vere fysisk del av ei forsamling. Men det er mogeleg å herme noko av effekten: Gjentaking av ord som «ourselves» og «we» prentar bodskapet om ein fellesskap inn og verkar suggererande, også rytmisk og lydleg. Denne messande stilen, som hos Tempest vert framheva av eit monotont, syngjande tonefall, er typisk for det forkynnande – slik refrenget også vert gjenteke mellom kvart vers i den svenske salmen.

Tempest tilbyr både umiddelbar sansing av rytme og melodi, konsertar som kan gi opplevinga av fellesskap om noko viktig, historier folk kan kjenne igjen si eiga livsoppleving i og tekstar som kan utfordre intellektuelt og slik påverke på meir varig vis. Og ho framstår, gjennom ujålete, affektiv appell og autoritet, som ein leiar. I det nærmar ho seg mykje av det som gjer religiøse fellesskap så styrande for dei som hamnar på innsida. Vil vi snart sjå noko liknande på norsk?

Vi har norske slampoetar som framfører personlege, patosfylte dikt med stor intensitet, som Fredrik Høyer og den nyslåtte verdsmeisteren, Evelyn Rasmussen Osazuwa. Her er det definitivt potensial for ei utvikling som i retning av det Kate Tempest gjer. Men eit anna prosjekt, som også har visse likskapar med Tempest, belyser det forkynnande i litteraturen på meir uventa vis.

Mot stammereligionen?

Kunstnarduoen Brødet og eselet, som består av Gunnar Wærness og Henrik Skotte, gav i haust ut diktsamlinga Del likt, som del av det mest grensesprengjande, poetiske prosjektet i Noreg akkurat no: Boka inneheld biletkunst i form av foto/teikning/kollasjar som er tidlegare utstilt. Den største likskapen med Tempest finn vi i at dikta, som er skrivne på trønderdialekt, også er songtekstar tidlegare framført på konsert og som musikal/performance. Eit utval av songane er utgjeve som album under same tittel.

I motsetnad til Tempest, som har eit insisterande patos utan ironi, er Brødet og eselet kjenneteikna av grensesprengjande kreativitet som balanserer på grensa mellom tøys og alvor. Det ligg tydeleg sterke meiningar i tekstane, men det tøysete gir også inntrykk av ein grunnleggjande skepsis eller desillusjon, ei vegring mot det eindimensjonale og enkle løysingar. Er det difor kunstnarane kamuflerer seg med ein loff i trynet? Men det tilsynelatande sleivete er del av eit opprør, og eg opplever at boka formidlar sinne – eit sinne som i solidaritet med dei fattige slitarane nærmar seg bibelsk «rettvis vreide»: «(Eselet over skuldra) Bakom skuldra på heltan blunke det et par store øya. Det kan ha vært Eselet som så på dæ. Eselet e itj mat for folk, for kjøttet til Eselet har svartna av slit. (…) På kveldan står Eselet tjora attmed en knusktørr grasflækk og skryte så det gjalle mellom blokkan. Det e itj rart at derre innstengte kaukinga bli kalt for skryt. Viss folk hadd kalt det klaging, hadd dæm aldri mer fått søv.»

Boka er full av bibelske motiv, slik Jesus som brødet i nattverden representerer andeleg føde og liv, og stabeisen eselet var den fattigslege transporten han valde då han reid inn i Jerusalem i påska for å la seg hylle på Palmesøndag. Slik minner boka om det revolusjonære potensialet i religion.

Det sentrale motivet i boka, som også tittelen Del likt viser til, er eit land som har vore gjennom ein revolusjon. Det er ikkje eit land det går spesielt bra i, men eg oppfattar likevel tittelen som ei moralsk oppfordring, ein utopi verd å strekke seg etter. Samfunnskritikken er tydeleg, til dømes i det kapitalismekritiske diktet «(Landet mellom motorveian)» som skildrar mangel på fellesskap: «Et hotell støpt i plastikk» er bygd kun for å gi størst mogeleg inntekt til dei fråverande eigarane. «Slik står landet tomt, mellom motorveia, transitt-terminala og rundkjøringa.»

Del likt verkar ambivalent til det politiske og det forkynnande – og korleis dei to tinga heng saman. Men ser ein på heilskapen, så «preikar» vendinga bort frå det individuelle at fellesskap er viktigare enn individualitet. Det framgår ikkje i boka kven av dei to kunstnarane som har gjort kva, og «vi» er brukt mykje meir enn «æ» (eg). Den som treng klartekst, kan også studere kollasjen som stavar ut bodskapen «Identitet er oppskrytt».

Tar ein den visuelle og lydlege delen av prosjektet på alvor, så ser ein noko som minner om dei såkalla primitive religionane til urfolk, natur- og stammereligionar. I bileta tek kunstnarane skapnadar som brød, esel, ulv, fisk, busk, ape, geit, skurk og superhelt (eigentleg meksikanske fribrytarmasker). Nokre av teikningane viser ånder og svart-kvite dødsmasker vi kjenner frå ulike stammereligionar (til dømes i Australia). Høyrer ein på Del likt-plata på Youtube, har ein del av låtane eit rytmebasert, repetitivt, nærmast messande uttrykk som gir assosiasjonar til musikkformer hos ulike urfolk (og, faktisk, til den norske «etnisk» orienterte rockegruppa Ym-stammen). Wærness har også teke i bruk ein del instrument henta i afrikansk tradisjonen, som ein type «fingerpiano». Kva fortel alt dette om prosjektet?

Stamme- og naturrreligion er tilpassa kulturar organisert som små, tette fellesskap. Dogmatikken er prega av panteism; trua på at den same, guddommelege anden finst i alt liv, og at mennesket inngår i ein fellesskap med alt anna levande. Det er eit religiøst perspektiv som utvidar solidariteten frå det menneskelege til dyr og plantar, som i sitatet om eselet ovanfor. Så har då også Del likt har eit tydeleg klimaperspektiv: «Når jorda sjølv prøve å si Æ, bli det flom, storstorm og ras. Folk ryr som frø ut av husan. Trærn lægg sæ. Fiskan kastes opp på land. Det bli itjnå igjen te oss. / / Men ut av aska væks det et digert grønt Æ.»

Her har jorda blitt ein person, ein person som har noko eit alvorsord å seie oss, og som ikkje lenger vil bli ignorert. I møte med ei klimakrise som vi enno ikkje veit omfanget av, er panteisme eit religiøst perspektiv som utfordrar verdsbiletet og samfunnsorganiseringa vår langt meir grunnleggjande enn dei store, monoteistiske religionane. Ei slik lesing ser ein bodskap i Del likt som er både ein peikefinger og ein invitasjon: Etter ei klimakrise, kan dei overlevande hamne tilbake i meir primitive organiseringar av samfunnet. Men kanskje vil eit enklare liv også ha sine fordelar, som tettare fellesskap?

Sluttord

Etter at eg eigentleg hadde skrive ferdig dette essayet, høyrde eg julaftan formiddag Brødet og eselet bli intervjua i poesiprogrammet Ordet fanger (NKR P2). Då dei to kunstnarane skulle velje eit dikt å dele med lyttarane, valde dei songen «Hvitere enn snø», framført inderleg og sterkt av Elias Akselsen. Songen er skriven av amerikanske Eden Reeder Latta og omsett til svensk i 1893 under tittelen «Jesus, du som blodet har gjutit». Den er basert på kjende bibelord og – ja, strengt tatt kristne klisjear, forma som ei bøn til Jesus og eit vitnesbyrd:

Jesus, du som blodet har gjutit, Tänk på mig och se till min nöd; Två mig i den renande floden, Ty min synd, min skuld är så röd! Länge jag gått vill uti öknen; Hulde Herde, låt mig ej dö; Två mig i det dyrbara blodet, Att vitare jag bliver än snö! |:Vitare än snö,:| Två mig i det dyrbara blodet, Att vitare jag bliver än snö. Herre, se, jag längtar att bliva För båd' tid och evighet din; Lös du mig från allt, som vill binda, Kom du själv, mitt hjärta tag in! Se, jag lägger ned mig vid korset, Leva vill jag där eller dö; Två mig i det dyrbara blodet, Att vitare jag bliver än snö! |:Vitare än snö,:| Två mig i det dyrbara blodet, Att vitare jag bliver än snö.

Dermed er sirkelen slutta: Mennene bak eit avantgardistisk, grensesprengjande kunstprosjekt held fram ein kjensleladd song frå den folkelege, lågkyrkjelege tradisjonen som sin viktigaste inspirasjon. Uttrykk som først verkar ulike som natt og dag, har likevel noko sams; ein trong til å skrelle vekk alt jåleri for å kome inn til noko basalt, samstundes som dei strekk seg mot noko som er utanfor og større enn individet. Så; nærmar tida seg for nye vekkingar? Det kan hende. Som Wærness sa på radio: «Æ synes det ska vær litt sånn. Det ska vær alvor.»

267 views0 comments

Recent Posts

See All

Annonser:

  • Facebook B&W
  • Black Instagram Icon
  • Twitter B&W

Littkritikk.no er støttet av: