Search
  • mari nymoen

Nye kart for ei gamal verd

Hilde Johansens sterke debutdikt gir rom til både gleda over kunnskap, angsten og gåta.

(Foto: Trude Brun Wilhelmsen)

Hilde Johansen En foreløpig verden Dikt Vigmostad Bjørke 2017 51 sider

«Åra med barn i huset går så fort, dei er over før du veit ordet av det», har eldre folk ofte sagt til meg når dei høyrer at eg synes livet med tre born er travelt. No har eg kome så langt at eg tar til å skjøne kva dei snakka om, men samtidig veit eg at dei siste tretten åra har vart lenger enn eit århundre. Men det er noko som ikkje går opp. Eg var nyleg ung og lovande. Så vart det nattevåking, klesvask, henting, bringing og loppemarknader, minutt for minutt for minutt. Og no uroar eg meg for kva eg vil få i pensjon. Tida går sakte, men livet går fort. Verda blir mindre og mindre, men er ufatteleg i så mange dimensjonar – og likevel verkar det som ho er i ferd med å bli øydelagd. Mitt eige liv er ei enorm potensiell feilkjelde (truleg i eitkvart resonnement), men eg har inntrykk av at Hilde Johansens debutsamling uttrykkjer liknande erfaringar. Den talande tittelen er En foreløpig verden, og her er eit av dikta kor motsetnaden mellom den store verda og det korte livet kjem fram:

Høy som en drage

Det er jorden denne gangen, jeg elsker jorden, og utsikten er uforståelig

Som når øynene dine vokser mot uendelig og krymper all denne

vitenskapen å ta innover seg på en slik livslang reise,

kun livslang

Det dominerande motivet i diktsamlinga er oppdagarar og kartografar, dei som på vegne av vår kulturkrins har lagt verda «under seg» både fysisk og i abstraksjonar. Det er ikkje eit uvanleg motiv i litteraturen, men Johansen nyttar det godt. Ho har skrive konsentrerte dikt som viser at poesien er ei eiga form for oppdaging. Samtidig yter ho motstand mot tanken om at verda let seg kartleggje ein gong for alle.

Fascinasjon og fare Dikta formidlar fascinasjon over motet og eventyrlysta til dei som risikerte livet ved å reise inn i det ukjende. Men alt i diktet som opnar samlinga anar ein at det er fare også i kjølvatnet av oppdagarverksemd. Her finst det eit mystisk «vi» som blir framstilt som livsfiendtlege gallionsfigurar:

Vi gjemte oss i kjølvannet før vi bordet skipene. Der visket vi ut alt liv om bord, tappet den gamle verden ut av kroppene deres, meislet oss selv til gallionsfigurer, faste, harde, speidende etter land med stive øyne, tunger av tre.

Diktaren vektlegg altså det «umenneskelege» aspektet som finst i all slags utforskarverksemd. Éin ting er dei uunngåelege assosiasjonane til den lange, vonde historia om kolonisering og krig. Men utvidar ein perspektivet til å omfatte vitskapleg oppdaginga av verda, finn ein slikt som oppfinninga av atombomba og miljøøydeleggingar, med alt dei kan føre med seg av sosiale omveltingar. Og samlinga inneheld både dikt som kan lesast som økodikt og dikt som manar fram bilete av flyktningar som druknar. Her er eit dikt som gir eit effektivt og treffande uttrykk for angsten ein, kanskje spesielt som mor eller far, kan kjenne med tanken på framtida på jordkloden:

Knoke for knoke

Du hviler hånden på kveldens første stjerne

Jeg hviler blikket på et sted så langt unna at himmelen forsvinner,

strammer neven rundt en liten blå klode

Eg opplever likevel at Johansen i samlinga, sett under eitt, legg mest vekt på det faktum at kvar og ein må oppdage verda for seg sjølv, og vi aldri kan kjenne henne (altså verda) fullt ut. Som det enkelt og greitt blir sagt i diktet «Vite verden»: «Men jeg skjønner ikke treet.» Fleire dikt gjer det også tydeleg at ein vesentleg del av det å oppdage verda skjer i møtet mellom eit «eg» og eit «du». Kanskje fordi poeten her rører seg inn i alt grundig utforska poetiske landskap, er det her eg finn dei svakaste linjene. Men då snakkar eg om nyansar; ingen av dikta er dårlege.

Frå kartet til eventyret

Hilde Johansen er ein såkalla moden debutant (fødd i 1976, tre år yngre enn meg), og det pregar dikta på best mogeleg måte. Samlinga er sett saman av fem korte delar med fine titlar som «Hendene fulle av grader» og epigrafar henta frå kjende vitskapsmenn og oppdagarar. Boka er tematisk einskapleg, men med ein rik underskog av meining – og stemningar – som ikkje enkelt lét seg parafrasere. Like mykje som uttrykk for at verda er for stor til å fatte i løpet av eit liv, finst det i Johansens poetiske språk lengt etter ei verd som ikkje er kartlagd og gjennomanalysert, men framleis har mysteriet i seg. Titteldiktet kan vere eit godt døme:

Fabrica Mundi

Når jeg blar meg gjennom kloden, finner øyene, kyststripene, alt dette som gjør krav på havet, husker jeg hvordan Mercator forsøkte å tre de lange lengdegradene på fingeren min, og hvordan jeg tvinnet både ham og atlaset hans rundt lillefingeren med en hastighet på én omdreining i døgnet, alt inkludert, også en stadig tilbakevendende utsikt mot en foreløpig verden

Det er ikkje godt å seie kven «jeg» er her, det er nesten så ein ser for seg ei personifisert verd, ei med ein viss humoristisk sans. Slik kan ein kanskje også tolke tittelen «Fabrica Mundi» (verdsveven?), sjølv om orda viser til ein del av tittelen på den første samlinga av kart som vart kalla «atlas». Marcator, som vi òg finn i diktet, er kartografen som på 1500-talet tok ordet atlas i bruk om kartbøker og som fann opp ein enklare måte å lage globusar på. Men så er det også nettopp det modellar av verda er; forenklingar. Vellukka poesi representerer derimot verda utan å forflate, og Johansens dikt gir rom for både gleda over kunnskap, angsten og gåta.

Johansens målretta bruk av historiske referansar som etter kvart blir supplert med meir personlege perspektiv gir assosiasjonar til ein av dei sterkaste poesidebutane i fjor: Ingrid Nielsens Hemmelig, men aldri som en tyv. Så er då også En foreløpig verden den beste poesidebuten eg har lese så langt i år.

Merete Røsvik Granlund

90 views0 comments

Recent Posts

See All

Annonser:

  • Facebook B&W
  • Black Instagram Icon
  • Twitter B&W

Littkritikk.no er støttet av: